Werk van de maand - toegeschreven aan Joachim Patenier
December 2025 - Januari 2026
Restauratie van een Sint-Hieronymus in een landschap
toegeschreven aan de omgeving van Joachim Patenier
Joachim Patenier (Entourage de)
Dinant 1485 – Anvers 1524
Saint Jérôme dans un paysage
Huile sur panneau de chêne
60 x 91.5 cm sans cadre
Legs Maxime de Soër de Solières, 1936
Inv. BA.AAN.05a.1936.20343
Dit werk, toegeschreven aan Joachim Patenier (ca. 1480 – 1524) of zijn omgeving, werd in 2024-2025 grondig bestudeerd en gerestaureerd in het kader van een samenwerking tussen de École nationale supérieure des arts visuels de La Cambre en het Musée des Beaux-Arts in Luik.
De behandeling werd toevertrouwd aan Esther Esch, masterstudent in conservering-restauratie van schilderijen, onder toezicht van Audrey Jeghers, conservator-restaurator van het museum, en de docenten van La Cambre.
Het werk, dat in de reserves van het museum werd bewaard, verkeerde in slechte staat: het paneel was in drie delen gebroken en de verf was op sommige plaatsen opnieuw bevestigd. Alvorens enige ingreep te verrichten, werd een reeks observaties en analyses uitgevoerd om inzicht te krijgen in de schildertechniek en de materiële geschiedenis van het schilderij.
Het werk is geschilderd in olieverf op eikenhout. Op basis van stilistische en technische analyses wordt het toegeschreven aan de kring rond Joachim Patenier. We herkennen de kenmerken die eigen zijn aan de kunstenaar: een compositie die is gestructureerd in drie hiërarchische vlakken volgens een atmosferisch perspectief, een voorgrond die wordt gedomineerd door groen met een blauwe achtergrond, een rotsachtig landschap geïnspireerd op de Maasvallei en kleine figuren die zijn ingepast in de uitgestrektheid van het landschap. Deze stijlkenmerken komen overeen met andere werken die aan de meester uit Dinant worden toegeschreven, met name de Heilige Hieronymus in boetedoening in de woestijn (1521, Louvre).
Een stratigrafische analyse, uitgevoerd in samenwerking met het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium (IRPA-KIK), heeft de aanwezigheid aangetoond van het blauwe pigment azuriet, een zeldzaam en duur materiaal dat vaak werd gebruikt door de grote Vlaamse meesters.
Het materiële onderzoek bracht talrijke beschadigingen aan het licht: breuken in de drager, loskomende verflagen, slijtage en oxidatie van de glacis, evenals twee vergeelde vernislagen die het oppervlak verduisterden. Oude overschilderingen, aangebracht om lacunes te verbergen, veranderden de compositie op sommige plaatsen, met name in de lucht. Ondanks deze beschadigingen bleek de oorspronkelijke verflaag opmerkelijk goed bewaard te zijn gebleven, wat getuigt van de kwaliteit van de uitvoering van het werk.
De behandeling was dus gericht op het stabiliseren van de drager en de verflaag, gevolgd door een geleidelijke verlichting van de vernislagen en het volledig verwijderen van de overschilderingen. De ontbrekende delen werden op een omkeerbare manier en zonder overlappingen bijgewerkt, om de leesbaarheid van de compositie te herstellen met respect voor de materialiteit van het originele schilderij. Aangezien het oorspronkelijke frame ontbrak, werd een nieuw frame ontworpen dat werd aangepast aan de natuurlijke kromming van het paneel, zodat zowel aan de conserveringsvereisten als aan de esthetische waarde van het gerestaureerde werk werd voldaan.
Dankzij dit onderzoek en deze restauratie kon het werk in al zijn picturale samenhang worden herontdekt en opnieuw worden geplaatst in de artistieke context van de eerste helft van de 16e eeuw, in het hart van de evolutie van het Vlaamse landschap die door Joachim Patinir werd ingezet.
Esther Esch
Afgestudeerd studente in conservering-restauratie van kunstwerken aan de ENSAV La Cambre in juni 2025