Naar inhoud springen Naar voettekst springen

Werk van de maand - Jan van Huchtenburgh

Maart 2025

“Een veldslag op de vlakten van Fleurus”, ongedateerd (tussen de 2e helft van de 17e eeuw en de 1e helft van de 18e eeuw)
“Een veldslag op de vlakten van Fleurus”, ongedateerd (tussen de 2e helft van de 17e eeuw en de 1e helft van de 18e eeuw)

Een veldslag op de vlakten van Fleurus. Een fragment uit de universele geschiedenis


Jan van Huchtenburgh (Haarlem 1647- Amsterdam 1733)
“Een veldslag op de vlakten van Fleurus”, ongedateerd
(tussen de 2e helft van de 17e eeuw en de 1e helft van de 18e eeuw)
Olieverfschilderij op doek
64,5 x 78 cm
Aangekocht in 1930 door de Stad Luik

We zijn niet vergeten dat de geschiedenis zich onvermoeibaar herhaalt. Als opmaat naar de tentoonstelling “Ars Mechanica”, die op 25 april in het Musée de La Boverie opent ter gelegenheid van de 135e verjaardag van de Fabrique Nationale de Herstal (een wapenbedrijf dat nu FN-Browning Group heet), geven we een prominente plaats aan deze ongedateerde gevechtsscène uit het einde van de 17e of het begin van de 18e eeuw.

Gevechtsscènes, een op zichzelf staand beeldgenre, bestaan al sinds mensenheugenis en gaan terug tot de Oudheid, maar pas vanaf de 17e eeuw ontwikkelden ze zich aanzienlijk, in alle kunsten - schilderkunst, beeldhouwkunst en literatuur. Oorlog is een (helaas) belangrijke gebeurtenis in een beschaving. Voor propagandadoeleinden werden stichtelijke beelden gemaakt die lang in het geheugen zouden blijven.

Afhankelijk van de situatie kan de kunstenaar de opdracht hebben gekregen om een gedetailleerde beschrijving van de topografie van het gebied te maken om een specifieke historische gebeurtenis op te roepen. In veel andere gevallen ging het om “genregevechtsschilderijen”, denkbeeldige scènes die in massa op de markt werden gebracht, kleine formaten bedoeld voor een bourgeoisklantenkring. De toeschouwer staat in het middelpunt van het tumult, de soldaten zijn anoniem en de strijd wordt op een zeer expressieve manier gepresenteerd.

Jan van Huchtenburgh maakte van het schilderen van veldslagen zijn specialiteit. Na zijn studie in Haarlem in het atelier van Thomas Wyck (1616-1677) kreeg hij tijdens een verblijf in Rome de smaak te pakken voor geschilderde landschappen. In 1667 vervolgde hij zijn opleiding in Parijs bij de Manufacture des Gobelins (een grote wandtapijtenfabriek die in 1601 op instigatie van Henri IV was opgericht en nu nog steeds in bedrijf is) en keerde in 1670 terug naar zijn geboortestad, waar hij een schilderswinkel runde en lid werd van de Guilde de Saint-Luc, een gilde van kunstenaars en ambachtslieden.

In 1708 trad hij in dienst van de Oostenrijkse prins Eugène de Savoie-Carignan, wiens veldtochten hij volgde (de meeste schilderijen uit deze periode bevinden zich in de Galerie Saubauda in Turijn). Na 1717 vervoegde van Huchtenburgh het hof van de keurvorst van de Palts, Jean Guillaume de Neubourg, en werd een erkend kunstenaar.

Zijn uitmuntende stijl werd beïnvloed door twee slagschilders, de Nederlander Philips Wouwerman (Haarlem 1619-1668) en de Vlaming Adam François van der Meulen (Brussel 1632 - Parijs 1690), die zelf beïnvloed waren door hun voorganger Sebastian Vrancx (Antwerpen 1573-1647), die beschouwd wordt als de voorloper van het genre in de Zuidelijke Nederlanden. Jan van Huchtenburgh staat bekend om zijn virtuoze weergave van paarden, zijn weergave van het tumult van de confrontatie, de dynamiek en het geweld.

Dit is het effect van “Slag op de vlakten van Fleurus”. Op de voorgrond van het schilderij is een gevechtsscène geschilderd in dominante rood- en donkerbruine tinten met lichtvlekken die het oog naar bepaalde gebieden trekken. Het clair-obscur effect wordt in het bovenste gedeelte gecombineerd met vegetatie in een monochroom groen tegen een heldere lucht. Het beeld lijkt ter plekke te zijn genomen, waarbij de personages, van wie de gezichten nauwelijks zijn geïndividualiseerd, vooral inspanning en wreedheid uitdrukken in een zekere barokke theatraliteit. De soldaten te paard vechten met zwaarden en pistolen, een paard is gevallen op een van de strijdende partijen, en we zien de gewonden met versleten ogen, waaronder een figuur, met een blik van angst in zijn ogen, die zijn hand opsteekt om hulp te roepen. Het schilderij is energiek, de paarden met hun imposante stuit en schuddende staart en de ontzette uitdrukkingen van de figuren dompelen ons onder in een bijzonder dramatisch moment. Aan weerszijden van het tafereel zien we grote troepen op de achtergrond. Een kerktoren links geeft de aanwezigheid van een dorp aan en rechts zien we kleine tenten, waarschijnlijk die van een militair kamp, waarvan de vlaggen niet duidelijk te onderscheiden zijn. Het bovenste deel van het doek bestaat uit een zomerlandschap, in een sfeervol perspectief, met een grote boom in het midden van de vlakte.

Is deze veldslag verzonnen door Jan van Huchtenburgh of verwijst het naar een historische gebeurtenis? Er zijn verschillende veldslagen geweest op de vlakte van Fleurus, in wat nu Henegouwen is, en we hebben geen datum voor dit werk. Er was wel een “Slag bij Fleurus” in 1622 (geschilderd in 1634 door Vincenzo Carducci en nu in het Prado Museum), maar die dateert van voor onze Nederlandse kunstenaar. Ook mag de titel van van Huchtenburghs schilderij niet verward worden met de beroemde “Slag bij Fleurus” van 26 juni 1794, tijdens de Eerste Coalitieoorlog tussen de coalitiestrijdkrachten en Frankrijk.

Het zou echter een episode kunnen zijn uit de Slag bij Fleurus op 1 juli 1690, een overwinning van het Franse leger onder leiding van maarschalk de Luxembourg op de legers van een brede Europese coalitie bestaande uit de Verenigde Provinciën, de Keizerlijke Staten, Spanje en Engeland onder leiding van de Duitse generaal Waldeck. Op 1 juli behaalde Frankrijk bij Fleurus een klinkende overwinning. Deze slag was een van de episodes in de Oorlog van de Liga van Augsburg, ook bekend als de Negenjarige Oorlog, van 1688 tot 1697. Ironisch genoeg had Lodewijk XIV gehoopt op een snelle oplossing van het conflict, dat uiteindelijk een lange uitputtingsslag werd... enige gelijkenis met de huidige situatie is niet toevallig! In relatie tot het schilderij dat voor ons hangt, geven het groene landschap en de scène op de voorgrond, waar het gras op de grond lijkt te zijn opgedroogd, aan dat deze veldslag in juli kan hebben plaatsgevonden.

Of het nu echt of ingebeeld is, de gevechtsscène herinnert ons eraan dat er gewapende conflicten waren, zijn en zullen blijven, en daarmee wapens, steeds geavanceerder en steeds dodelijker ondanks vermeende chirurgische aanvallen. Hedendaagse kunstenaars, filmmakers, fotografen en schrijvers blijven dit thema oproepen. Wat mij betreft is het het vredige bovenste deel van Jan van Huchtenburghs doek, de blauwe lucht met een paar cumuluswolken, dat mijn aandacht trekt: ik moet denken aan Prins Andrew in Tolstojs “Oorlog en Vrede”, gewond aan zijn hoofd, liggend op zijn rug op het gras bij Austerlitz en omhoog kijkend naar de lucht: “Hoe kon ik deze hoge lucht niet eerder hebben gezien? En wat ben ik blij dat ik hem eindelijk ken. Ja! Alles is ijdelheid, alles is een leugen, behalve deze oneindige hemel”.

Emmanuelle Sikivie
Kunsthistoricus
Specifiek attaché
La Boverie - Museum voor Schone Kunsten