Werk van de maand - E.L.T. Mesens
December 2024
DE SURREALISTISCHE PARTITUREN VAN E.L.T. MESENS
Edouard Léon Théodore Mesens, bekend als E.L.T. Mesens (Brussel, 1903 - 1971)
Les violons verts violent aussi bien que les violons noirs (II), 1965
Gemengde techniek op doek
60 x 50 cm
Gesigneerd, genummerd XII en gedateerd 1965 linksonder
Ook getiteld en gesigneerd op de achterkant door de kunstenaar
Verworven in 1972 door de Communauté française - Inv. CF10724
Gedeponeerd in het Musée des Beaux-Arts de Liège
BA.CED.05b.1972.003994
Het jaar 2024 markeert de honderdste verjaardag van de publicatie van het Manifest van het surrealisme van André Breton en de geboorte van de surrealistische activiteit in België rond Paul Nougé. De collecties van La Boverie omvatten veel werken van surrealistische en verwante kunstenaars (Magritte, Mariën, Graverol, Stas, Delvaux, Hérold, enz.), evenals een belangrijk werk van E.L.T. Mesens (1903-1971), gepresenteerd in het kader van het programma Werk van de maand.
Mesens, die vaak de 'eenmansband' van het Belgische surrealisme wordt genoemd, speelde een belangrijke rol naast Magritte, Nougé en Scutenaire. Hij was een dadaïstische dichter, muzikant, polemist, ontwerper van avant-garde tijdschriften en uitgever, fotograaf, collagist, tentoonstellingsorganisator, galeriehouder en verzamelaar. Hij droeg in grote mate en met ongebreidelde passie bij tot de bekendheid van de schilderijen van Magritte en van Delvaux (die geen lid was van de surrealistische groep). Hij speelde ook een actieve rol in de internationalisering van de beweging, zowel in Brussel als in Londen, Parijs en Italië. Deze activiteiten zijn nu uitgebreid gedocumenteerd (1).
Mesens, een onstuimige jonge dadaïst, wilde zich in de eerste plaats ontpoppen als componist en musicus, onder de hoede van zijn meester in ironie en moderniteit, Erik Satie, met wie hij vriendschappelijke banden onderhield. Dit leidde tot artikelen, correspondentie en zelfs een lezing van Satie in Brussel, die vervolgens in 1924 door Mesens werd gepubliceerd (2). De Belgische surrealisten, waaronder Nougé - zijn eerste vrouw Paulette Deschamps was zangeres en pianiste - besteedden veel aandacht aan muziek, zoals André Souris, Paul Hooreman, Paul Magritte... en Mesens, die echter niet genoeg erkenning vond en zich op de avant-gardistische fotografie richtte.
In 1928, terwijl hij nog steeds betrokken was bij het surrealistische avontuur, organiseerde hij een tentoonstelling in de galerie L'Epoque in Brussel, lang vergeten door historici, met ongeveer honderdvijftig werken van talrijke internationale fotografen - nog voor de als baanbrekend beschouwde tentoonstellingen in Essen en Stuttgart in 1929 - en vervolgens een tweede, in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, in 1932. Het was Erik Satie die Mesens in 1921 meenam naar de eerste Parijse tentoonstelling van Man Ray, net aangekomen uit de Verenigde Staten. Vanaf dat moment richtte Mesens' artistieke creatie zich op fotografie, fotomontage en collage op papier. Deze activiteiten bleven echter slechts een randverschijnsel in zijn leven tot 1950, aangezien de eclectische “one-man-band” vanaf de jaren 1930 de overhand nam in België, vervolgens in Londen en opnieuw in België (3).
In het midden van de jaren 1950 leed Mesens onder het gebrek aan bekendheid van zijn artistieke creaties tegenover de groeiende populariteit van de werken van Magritte en Delvaux, die hij had helpen ontdekken en erkennen. Hij keerde daarom terug naar de creatieve praktijk van de collage, waarbij hij uitgeknipte gekleurde vormen, woorden, cijfers, stukjes zin en ongelijksoortige elementen, die hij heel precies samenstelde en aanpaste, combineerde op verschillende dragers, papier, kraftkarton en doek, vaak verrijkt met olieverf, gouache of pastel. Mesens is nauwgezet en nummert elk werk in de volgorde waarin het is gemaakt en per jaar. De titels die hij kiest zijn een woordspeling, een dubbele betekenis, een lepeltje lepeltje. Wat Mesens het dichtst benadert als een artistieke connectie met zijn collages is Kurt Schwitters, die hij ook tentoonstelde en bekend maakte.
In Les violons verts violent aussi bien que les violons noirs, werk nr. 12 (mixed media) uit 1965, zou de titel, opzettelijk absurd maar ook provocerend in zijn seksuele verwijzing, vandaag niet meer aanvaard worden. In die tijd legde hij een dadaïstisch principe van gelijkwaardigheid op, dat in verband kan worden gebracht met de Fluxusbeweging, Robert Filliou en zijn Bien fait, mal fait, pas fait uit 1968: alles is gelijk. Het werk zelf getuigt ook van de invloed van muziek, met de rondingen van een viool (regelmatig gebruikt in andere collages) en de contouren van een vrouwenlichaam, die doen denken aan Le Violon d'Ingres, het beroemde portret van Kiki door Man Ray in 1924. Andere delen van het werk maken gebruik van levendig gekleurde elementen die vaak voorkomen in het werk van de kunstenaar, zoals de cirkels van een schietschijf of getallen - hier 6 en 5, verwijzend naar het jaar waarin het werk werd gemaakt, 1965. Mesens zelf omschrijft zijn creaties als “visuele gedichten” en is zich er volledig van bewust dat zijn beelden en woorden deel uitmaken van de plastische taal van de avant-garde kunstenaars van de 20e eeuw.
Alain Delaunois
Wetenschappelijk attaché / La Boverie - Museum voor Schone Kunsten
BIBLIOGRAFISCHE AANTEKENINGEN
1. Het alfabet van de sterren door E.L.T. Mesens. Dada en surrealisme in Brussel, Parijs & Londen, tentoonstellingscatalogus (red. Phillip Van den Bossche), Oostende, MuZee, 2013.
Histoire de ne pas rire. Le surréalisme en Belgique, tentoonstellingscatalogus (dir. Xavier Canonne), Brussel, Bozar, Ed. Fonds Mercator/Bozar Books, 2024.
2. Over Mesens en muziek, zie E.L.T. Mesens, Moi je suis musicien. Ecrits sur la musique réunis par Robert Wangermée, Brussel, Uitgeverij Didier Devillez, 1998.
3. Christiane Geurts-Krauss, E.L.T. Mesens, l'Alchimiste méconnu du surréalisme, Brussel, Labor/Archives du futur, 1998.