Werk van de maand - Auguste Mambour
Februari 2025
Mambour of de keuze van een droom-Afrika
Auguste Mambour (Luik, 1896-1968)
Set tekeningen in potlood, Oost-Indische inkt en gewassen
1923, 26 cm x 20,5 cm
Aangekocht in 1970 door de Stad Luik
Collectie van het Cabinet des Estampes et des Dessins van de Stad Luik
BA.CED.23a.1970.003755, 003747, 003750, 001897, 001898
Het begon allemaal in 1922 toen de schilder Auguste Mambour, toen 26 jaar oud, de tweede Belgische Prix de Rome ontving, die toen als de hoogste prijs werd beschouwd (1). Deze prijs, die in 1832 naar Frans voorbeeld in het leven werd geroepen, beloonde winnaars met een beurs waarmee ze zich verder konden bekwamen door naar Rome te reizen om de meesterwerken van de Italiaanse renaissance te kopiëren: Michelangelo, Vinci, Rafaël en andere onbetwiste grote meesters (2).
Mambour, toen al door zijn biograaf Jules Bosmant (3) beschreven als een “vervloekte schilder, non-conformist, revolutionair, die uitblonk in het schandaliseren van de bourgeoisie”, had geen interesse in deze door de regels opgelegde bestemming. Hij beweerde “Italië al te goed te kennen: ik heb ansichtkaarten van het Quattrocento... en hier zijn Cimabue, Giotto, heel Rafaël in boekdelen” (4). Hij besloot naar Congo te reizen - een hoogst onwaarschijnlijke bestemming in de eerste helft van de 20e eeuw - om meer te leren over “negerkunst”. Zijn beslissing veroorzaakte een verhit debat binnen de selectiecommissie: “Wat een schandalige vermetelheid voor een westerling, erfgenaam van de Renaissance en de joods-christelijke traditie, om negritude te durven vieren” (5). “Verordeningen dwingen je om naar een vreemd kunstland te gaan. Congo is geen kunstland en het is ook geen vreemd land omdat het een Belgische kolonie is. Geef het geld terug” (6) Mambour negeerde deze beschuldigingen en scheepte op 16 april 1923 in in de haven van Antwerpen (7).
Dankzij de aantekeningen en inscripties in de schetsboeken kunnen we de route van Mambour reconstrueren: hij kwam aan in Boma, reisde per trein naar Matadi en vervolgens naar Kinshasa. Hij volgde de rivieren naar Kisangani, waar hij een maand verbleef. Daarna nam hij een prauw naar Yanongé en reisde per karavaan door de regio's Maniéma, Lusambo en Lunbefu.
Hij stak de Sankuru rivier over om via de oevers van de Kasai terug te keren naar de monding van de Congo rivier. Beladen met koffers vol souvenirs, schetsen, aantekeningen en een vijftigtal schilderijen landde hij in november 1923 in Antwerpen. De reis zou zes maanden duren.
De schilder verwezenlijkte zijn droom: “Eenvoudig zien, zonder schoolse vooroordelen, en schilderen in een bijna ongerepte natuur” (8). Het evenaarswoud maakte indruk op hem, maar hij schilderde geen Congolese landschappen. Al zijn aandacht ging uit naar de bewoners, de mannen en vooral de vrouwen, en hun gewoonten en gebruiken: “Ik bezocht stammen van prachtige types, waar de vrouwen zo mooi zijn dat het voldoende zou zijn geweest om hun lichamen te marmeren om ze in zuivere Griekse Venuses te veranderen (...).
De pracht van het menselijk lichaam dat vrij beweegt was het doel dat ik me gesteld had toen ik besloot naar Congo te gaan” (9).
Elf tekeningen werden in 1970 aangekocht door de Stad Luik. Ze zijn allemaal van hetzelfde formaat, gesigneerd en vaak gedateerd juni 1923, met af en toe een inscriptie die de plaats aanduidt. Ze tonen allemaal de interesse van de kunstenaar voor het lichaam, voornamelijk vrouwelijk, in beweging en in alledaagse bezigheden: dansen, een percussie-instrument bespelen, een zware tros bananen op haar rug dragen of een kind over haar schouder of op haar heup geslingerd, of zittend voor een aardewerk stuk. Deze lichamen zijn naakt, alleen gekleed in een lendendoek en soms versierd met een paar enkelbanden. De gezichten worden weergegeven met een paar lijnen die de prominente kin, de dikke lippen, het brede voorhoofd, het haar in de vorm van een muts of naar achteren getrokken in een kuif accentueren. Er is geen overbodig detail of element dat de setting zou situeren en geen ruimte voor exotische schilderachtigheid. De zelfverzekerde, soepele penseelvoering van de kunstenaar behoudt alleen het essentiële. De schetsen zijn niet verrijkt met kleur, alleen verdunde sepia inkt en zwart potlood.
Maar wat de schilderijen op doek betreft, verklaarde Mambour, trouw aan zijn reeks die gedomineerd wordt door blauwachtige grijzen: “Congo is blauw. Negers zijn dat ook. Voor degenen die niet kunnen zien, zijn zwarten zwart. Voor degenen die een beetje kunnen zien, zijn ze bruin; voor degenen die goed kunnen zien, zijn ze blauw (...) Het blauwe Congo. Het lijkt wel een sprookje...”. (10).
Diep getroffen door deze ontmoeting met het Afrikaanse volk, ging hij zelfs zover om zijn collega-schilders, die te veel vastzaten in hun conventionele wereld, voor te stellen zijn voorbeeld te volgen: “Veel schilders kunnen les gaan nemen van deze inheemse ambachtslieden. Ze zullen leren zich te ontdoen van de marshmallow die hun werk bederft. (11) André Hallet, Adrien Dupagne, Paul Daxhelet en Ianchelevici traden in zijn voetsporen.
Wat zou er van Mambour's artistieke carrière geworden zijn als hij gehoorzaam naar Rome was gegaan in plaats van Afrika? De kans is groot dat de kunstenaar zich meer aangetrokken zou hebben gevoeld tot Michelangelo's sculpturale figuren dan tot Rafaëls Madonnas, en dat zijn latere productie enigszins anders zou zijn geweest. Maar Italië zou waarschijnlijk niet de overhand hebben gekregen op zijn rebelse aard, zijn behoefte om buiten de gebaande paden te treden. Verwijzingen naar de Congolese periode zouden vele jaren later terug te vinden zijn in zijn schilderijen, zoals het “IJzeren naakt” in de gemeentelijke collecties, gedateerd 1933.
Régine Rémon
Ereconservator / Musée des Beaux-Arts de Liège
Bibliografische aantekeningen
Deze tekst is grotendeels gebaseerd op een artikel dat in 2010 werd gepubliceerd in het kader van de tentoonstelling “L'Afrique rêvée”, georganiseerd door Jean-Pierre De Rycke in het Musée des Beaux-Arts in Doornik: Régine Rémon, “Auguste Mambour: au Congo, tout est harmonie”, uitgegeven door Racine, Brussel, 2010, pp.15-17 en 112-114.
(1) Dat jaar werd de eerste prijs toegekend aan Marie Howet, een schilderes uit de Ardennen. Slechts één Luikse schilder zou de eerste Belgische Grand Prix de Rome winnen. Dat was Henri Brasseur, een leerling van Mambour, in 1942.
(2) In Luik was er een andere stichting, opgericht in 1696, die kunstenaars in staat stelde een opleiding in Rome te volgen: de Darchis Stichting, die vandaag de dag nog steeds actief is.
(3) Jules Bosmant, “Auguste Mambour”, Monographies de l'art belge, ed. Meddens, 1965, p.12.
(4) Michel Pirotte en Jean Guy Gilles, “Auguste Mambour, L'odyssée d'une œuvre en trois dimensions”, La Renaissance du Livre, Doornik, 2003, p.132.
(5) Jacques Parisse, “Mambour, une œuvre, un destin”, uitg. Labor, Brussel, 1984, p. 8.
(6) Michel Pirotte, op. cit. p. 133.
(7) De regels werden geleidelijk versoepeld: hoewel de portemonnee nog steeds voor reisdoeleinden moest worden gebruikt, was de bestemming niet langer verplicht.
(8) Michel Pirotte, op. cit. p. 132.
(9) Michel Pirotte, op. cit. blz. 140.
(10) Michel Pirotte, op. cit. blz. 140.
(11) Michel Pirotte, op. cit. blz. 132.